Etxebizitzaren ikuspegi etiko beharrezkoa pertsonen garapen integralean

Marije Goikoetxea Iturregui, Giza Eskubideetan doktorea, Deustuko Unibertsitateko Etikako irakaslea eta laguntza-etikako aholkularia.

Jatorriz «Hausnarketarako gunea: etxebizitzak pertsonen garapen integralean duen garrantziaren ikuspegi etiko beharrezkoa, bereziki talde kalteberetan» izenburuarekin argitaratua, Ararteko (2023). Etxebizitzarako eskubidea eta hura bizitegi-bazterketa larriko edo bizitegi-prekarietateko zenbait egoeratara proiektatzea. Botere publikoen esku-hartzea EAEn. «Giza Eskubideei buruzko Jardunaldiak» bilduma, 27. zk.

1. Sarrera

Espainiak badu azkenean etxebizitzarako eskubidea estatu mailan antolatzen duen lege bat (12/2023 Legea, maiatzaren 24koa, etxebizitzarako eskubideari buruzkoa), etxebizitza edozein gizakiren biziraupenerako oinarrizko baldintza materialetako bat dela aitortzen duena. Etxebizitza bat izatea ezinbesteko baldintza da, lehenik, duintasun hori aitortzeko (bizi-baldintza duinak ematean) eta, ondoren, kanpoko mehatxuen aurrean babes nahikoa lortzeko, duintasun horren errespetua bermatuko duena: pertsona orok duen balio intrintsekoa, bere baitan helburu izatea, errespetua eta tratu ona eskatzen dituena.

Kongresuan onartutako testuak etxebizitzarako sarbidea errazteko tresnak jasotzen ditu, pizgarri-neurrien bidez. Epe laburrean, besteak beste, zerga-kenkariak administrazioei edo irabazi-asmorik gabeko erakundeei etxebizitza alokatzeagatik, eta alokairuen prezioa mugatzea etxebizitza faltagatik edo haren prezio altuagatik «eremu tentsionatu» deklaratutakoetan. Horrez gain, epe luzerako beste neurri batzuk ere jasotzen ditu, hala nola etxebizitza publikoa saltzeko debekua edo etxebizitza publikorako, sozialerako eta prezio mugatuko alokairurako lurzoru-erreserbak.

Legeak zenbait alderdi positibo ere ekartzen ditu bizitegi-bazterketa larrian dauden pertsonen egoerak prebenitzeko eta horietan esku hartzeko, etxebizitza sozialaren parkea babesteko eta sustatzeko neurriak bultzatzen baititu (Espainiak % 2,5 baino ez du, eta EBk % 9,3): alokairuen prezioaren kontrola, alokairuan eta erosketan publizitate- eta gardentasun-prozedurak garatzea, eta kaleratzeak atzeratzea.

Legearen 14. artikuluak etxerik gabeko pertsonak aipatzen ditu, eta administrazioei eskatzen die pertsona horiek etxebizitza-politiken programetan txertatzeko neurri espezifikoak garatzeko. Hala ere, aipamen hori ez da nahikoa etxerik gabeko pertsona bati etxebizitzarako eskubidea bermatzeko. Ildo horretan, legea labur geratzen da garrantzitsuenean, hau da, eskubidea bermatzean. Etxebizitza-lege batek bere helburuen artean lehentasuntzat hartu beharko luke etxegabetasuna desagerraraztea, gehien behar dutenentzako irtenbide eraginkorrak proposatuz, dela etxebizitza sozial baten bidez —zerbitzu publikoek kudeatutako etxebizitzak—, dela pertsonari etxebizitza-merkatu pribatura jotzeko aukera emango dioten laguntza ekonomikoen bidez, Nazio Batuek Eskubide Ekonomiko, Sozial eta Kulturalen Nazioarteko Itunaren 11. artikuluan eskatzen duen bezala: «Itun honetako Estatuek aitortzen dute pertsona orok eskubidea duela berarentzat eta bere familiarentzat bizi-maila egokia izateko, elikadura, jantzia eta etxebizitza egokiak barne, bai eta bizi-baldintzak etengabe hobetzeko ere. Estatuek neurri egokiak hartuko dituzte eskubide horren eraginkortasuna bermatzeko».

Arartekoaren ikastaroak arreta jarri nahi du etxebizitza ezak pertsonentzat eta haien bizi-proiektuentzat arrisku larria dakarren egoera zehatzetan, eta bereziki etxerik gabeko pertsonen egoeran.

2. «Babeslekuaren» behar unibertsala, bizitza pribatu segurua eta komunitate-kide izate inklusiboa garatzeko gune seguru (etxe) gisa

Giza behar handiek oinarritzen dute politika sektorialen eskakizuna, estatu batek bere herritarrei eman behar dizkien ondasunak babes ditzaten, haien duintasunarekin bat datorren bizitza izan dezaten. Ondasun horiek eskubide unibertsal gisa aldarrikatu ohi dira justiziaren etikatik. Normalean, ondasun horiek balio intrintsekoak dira, eta ezin dira izaera materialeko beste batzuekin ordezkatu: osasuna, bizitza, zaintza… Ondasun horietarako sarbidea bermatu egin behar da, eta «inpartzialtasun» irizpide bati jarraitu behar dio, jatorriaren, errenta-mailaren, osasun-baldintzen, ohituren edo kode moralaren mende egon gabe. Ondasun horiek irisgarritasun unibertsaleko prestazioen bidez lortu behar dira, edo, edonola ere, «zentzuzko egokitzapenen» bidez, sarbide-prozeduretan unibertsalizatzea giza komunitate batentzat gehiegizko zama izan badaiteke (adibidez, lonjak edo beheko solairuak birgaitzea ezintasun fisiko larriak dituzten pertsonentzat, ohatila bat sartzeko adinako igogailua jartzeak gainerako bizilagunen etxebizitzetako azalera handia galtzea dakarrenean).

Urte askoan, ostatua-etxebizitza ez da giza behar unibertsal intrintseko bat asetzen duen helburu bat bera baitan izan, baizik eta ondasun instrumental bat, batez ere osasuna ez «galtzeko», dela eguraldi txarragatik edo ostatuaren baldintza txarrengatik, dela etxebizitzarik ez duten pertsonek osotasun fisiko eta psikikoan jasan dezaketen segurtasun faltagatik. Behar horiek asetzeko ez zirudien etxebizitza egonkorrik behar zenik; horregatik, gizarte-politikek plazen eskuragarritasunaren mende dauden eta pertsonen beharren eta arriskuen arabera banatutako ostatu «behin-behinekoak» garatu dituzte: aterpetxeak, larrialdiko/sendabideko egoitza-ostatuak, indarkeriaren biktima diren emakumeentzako ostatuak, etab.

Baina, osotasun fisiko eta psikikoa babesteko lekua izateaz gain, etxebizitza ondasun funtsezkoa da ongizaterako eta oreka pertsonalerako, norberak aukeratzen dituenekin partekatzen den bizitza pribatua garatzen den lekua baita. Etxebizitzarik ez duena «ateri» dago, gau guztietan lo egiteko lekua izan arren; bizitza pribatua pertsona «ezezagunekin» partekatzeko mehatxupean dago, edo etengabe begirada publikoaren aurrean. Etxebizitza giza kalteberatasuna agerian utz daitekeen gunea da, gune pribatu indibiduala edo konfiantzazko pertsonekin soilik partekatua delako. Pribatutasuna, osasuna bezala, behar unibertsalei erantzuten dieten ondasun intrintsekoak dira. Horregatik, ez du edozein ostatuk balio etxebizitza gisa: norberaren gisa hautematen den ostatu segurua izan behar du, non intimitatea izan daitekeen edo intimitatea parteka daitekeen, beste pertsona arrotz batzuen begiradak edo esku-sartzeak mehatxatuta sentitu gabe. Denok ulertzen dugu teilatuaren, ostatuaren, etxebizitzaren eta etxearen arteko aldea. Aldea gune horietako bakoitzean ezar ditzakegun elkarreragin seguru edo ez-seguruetan dago.

Baina, gainera, etxebizitza lurralde batean dago, gune zehatz batean, eta komunitate zehatz batean nor biziko den zehazten duen elementu nagusia da; beraz, gizarteratzea errazten edo eragozten duen dimentsio komunitarioa du. Kalteberatasun soziala duten pertsonentzako etxebizitza «sozial» guztiak leku berean badaude, edo komunitatearekin inolako loturarik gabeko izaera instituzionaleko ostatu «behin-behinekoak» badira, jakina, «oztopo sozialek» segregazio-prozesuak edo gizarte-getoen garapena erraztuko dute, eta horiek, era berean, establezimendu edo jarduera sozial inklusiboen garapena zailduko dute; horrela, bazterketa, estigmatizazioa eta gizarte-diskriminazioa eragiten dituzten elementu guztiak izango ditugu.

3. Etxebizitzarako sarbidean dagoen gizarte-diskriminazioa eta haren ondorioak pertsonen bizi-kalitatean eta garapen integralean

Argi utzi behar da «etxegabetasuna» dela gizarte-bazterketaren eskalako azken maila. Etxebizitza egonkorrik ez duten pertsona gehienengan, enplegurik eza edo enplegua galtzea eta egoera horretan luzaroan egotea dira bazterketa-prozesuko lehen urratsa, familiaren edo norbanakoaren iraunkortasun sozioekonomikorako aukera galtzen baita; babesleku izango den etxe bat galtzea, berriz, prozesu horren azken unea da, pertsonaren bizi-iraunkortasunerako aukera galtzen baita.

Gainera, badago giza talde bat bazterketa-arriskuan kokatzen joaten dena, bizi zen lekua (familiakoa edo instituzionala) eta, ondorioz, harreman pertsonal egonkorrak galtzean, oro har muga pertsonalen ondoriozko bizikidetza-zailtasun larriengatik, edo, gazteen kasuan —gehienak migratzaileak—, adin nagusitasunera iristean eta adingabeak babesteko esparru instituzionalean jarraitu ezin izateagatik. Etxegabetasuna gizarte-bazterketaren eskalako hondar-egoera edo egoerarik larriena da, eta bertan metatzen dira administrazio eskudunen erantzun egokirik ez duten pertsonak: adineko pertsonak, desgaitasuna edo buruko gaixotasuna duten pertsonak, biziraupenerako edo beren egoerari dagokion tratamendua bermatzeko familia-euskarririk ez dutenak; tutoretzapean egondako gazteak, bazterketa belaunaldiz belaunaldi daramaten familia desegituratuetatik datozelako bazterketa-egoeran heldutasunera iristen direnak; legez kanpoko egoeran dauden atzerritarrak, herrialdean inolako familia-euskarririk ez dutenak; etxea utzi behar izan zuten emakumeak, baita seme-alabengandik bereizi ere, haiei eusteko baliabiderik ez zutelako.

Baina bazterketa-egoera hain larrietara iritsi gabe, etxebizitza konfiantzazko harreman pribatuak ezartzeko gune seguru gisa ulertzen badugu, eta bizi-proiektu pertsonala eta familiakoa planifikatzeko abiapuntu gisa, zailtasun handiak dituzten beste bi gizarte-talde aurkituko ditugu, etxebizitzarako eskubideari dagokionez «sozialki kalteberatzat» jo genitzakeenak. Hauek dira:

• etxebizitza bat eskuratzeko eta, ondorioz, emantzipatzeko zailtasun larriak dituzten gazteak;
• etengabeko laguntzak behar dituzten desgaitasuna duten pertsonak, gehienbat izaera instituzionaleko egoitza-ostatuetan bizitzea eskaintzen zaienak.

Txosten honen xedea ez da gizarte-talde horiek etxebizitzarako sarbidean duten desberdintasun-egoera sakon aztertzea, baina beharrezkotzat jotzen dut, gutxienez, bizi duten zailtasun- eta desberdintasun-egoera ikusaraztea.

Gazteei dagokienez, badira ebidentziak Espainian bizitegi-emantzipazioaren atzerapenaren arrazoi nagusietako bat etxebizitza-merkatuan dagoela, eta zehazkiago alokairu-merkatu urrian. Beste alderdi garrantzitsu bat etxebizitzaren prezioa da, edo, hobeto esanda, prezio horiek gazteen diru-sarrerekin duten erlazioa. Etxebizitzen prezioen (merkatu librean) eta gazteen diru-sarreren arteko zatidurak ematen du gazteek «etxebizitza eskuratzeko egin behar duten ahalegina»: gazteek etxebizitza ordaintzeko —jabetzan zein alokairuan— bideratu behar duten diru-sarreren ehunekoa. «Etxebizitza eskuratzeko ahalegina» da helduaroranzko trantsizioa oztopatzen ari diren eragozpen nagusietako bat —gurasoen etxea utzi eta norberaren etxebizitzara joan eta etxe bat osatzea—, eta, ondorio pertsonalez gain, ondorio sozial eta demografiko oso garrantzitsuak ere izaten ari da.

Espainiako lurraldeen arteko aldeak nabarmenak dira ahalegin horren balio handienak eta txikienak alderatzen ditugunean. CISen ikerketen arabera, diru-sarrera arruntak dituen gazte batek jabetza eskuratzeko duen kostuan 60 puntu portzentual baino gehiagoko aldea dago (hipoteka ordaintzeko bideratutako diru-sarreren ehunekoa) Euskadiren (% 119,4) eta Nafarroaren (% 60) artean. Alokairuaren kasuan, eskualdeen arteko ahaleginen aldeak handiak dira oraindik ere: Errioxan edo Nafarroan gazte batek, teorian, bere diru-sarrera arrunten % 47,9 eta % 49,7 (hurrenez hurren) bideratu beharko lituzke alokairua ordaintzeko; Euskadin, berriz, ahalegina % 89,9ra iristen da. Gazteek atzeratu egiten dute familiaren etxea uztea eta independentzia ekonomikoa lortzea, eta horrek dakar emantzipazio berantiarra, norberaren etxea osatzeko atzerapena, etxebizitza lortzeko soldataren aldean gehiegizko gastua eta, horren guztiaren ondorioz, bizi-proiektu autonomo eta asebetegarri bat garatzeko ezintasuna, ugalketaren atzerapena eta jaiotza-tasa baxuak, eta etorkizunaren aurrean mesfidantza- eta desmotibazio-esperientzia, jakina, ekintzailetza-proposamenen, gizarte-konpromisoaren eta belaunaldien arteko loturaren beherakadan eragina duena.

Bizi-proiektu independente baten garapena larriki eragozten duen beste errealitate bat da, ia aukera bakar gisa, desgaitasun baten ondorioz helduaroan laguntzak edo zaintzak behar dituzten pertsonak instituzionalizatzeko proposamena. Pertsona horiei emandako erantzuna, gehienbat, errehabilitaziokoa izan da, instituzio «totaletan», non pertsona bere «defizitak» edo «mendekotasunak» baloratuta «sartzen» zen, beste herritar bat gehiago bezala bizi-proiektu inklusibo eta independente bat garatzeko komunitate batean bizitza propioa sortzeko laguntzak ahaztuta. Pertsona bere «egoera defizitarioetara» murrizten duten eredu horiek aldatzen ari badira ere, batez ere OMEk 2001ean emandako desgaitasunaren definizioagatik —desgaitasuna faktore pertsonalen (defizitak) eta sozialen (oztopoak) emaitza dinamiko gisa definitzen du—, oso urriak eta hasiberriak dira oraindik etxebizitza sozialetan hurbileko laguntza komunitarioak eskaintzeko ereduak. Zalantzarik gabe, Desgaitasuna duten Pertsonen Eskubideei buruzko Konbentzioa, Nazio Batuen esparruan 2006ko abenduaren 13an New Yorken onartua, mugarri handia da pertsona horien etxebizitzarako eskubidearen aurrerapenean. Konbentzioak bereziki azpimarratzen ditu 19. artikulua (bizitza independentea) eta 20.a (mugikortasun pertsonala). Autonomia helburu bat bada, bizitza independentea da hura garatzeko tresna. Bizimodua aukeratzea esan nahi du, eta, beraz, instituzionalizazioari lehentasunik ez ematea. Instituzionalizatua izan nahi duenak eta izan daitekeenak, aldi baterako edo betiko, askatasuna du hori aukeratzeko, baina inposizioa saihestu behar da, eta zerbitzu-aukera anitza eskaintzea eskatu daiteke, laguntza tekniko eta pertsonal nahikoa duten etxebizitza egokituak barne, alternatiba baliotsuak izan daitezen, desgaitasuna duen pertsonak aukeratu ahal izan dezan eta benetako autonomia izan dezan, komunitate anitz bateko kide izanik, aukeratu ez dituen pertsonekin erakunde despertsonalizatuetan beti bizitzera behartuta egon gabe.

4. Bizitegi-bazterketa larrian edo «etxerik gabe» dauden pertsonen errealitatea

4.1. Gizarte-bazterketa eta etxegabetasuna

Joera soziokulturalek bilakaera terminologikoa markatu dute etxebizitzarik ez duten pertsonen fenomenoa izendatzeko: «behartsuen» kategoria orokorretik —kalean eskean, egonean edo lotan aurkitzen genituen pertsona guztiak horrela izendatzen ziren— «etxerik gabeko pertsonen» kategoria espezifikora, zeinaren bidez gizarte-bazterketako egoera bat definitu nahi baita. Egoera hori, gaur egun, testuinguru horretan nagusi bihurtu diren bi kontzepturen bidez definitzen da: etxegabetasuna eta bizitegi-bazterketa.

Bi terminoek errealitate bera izendatzen badute ere, lehentasunez definitzen duen faktoreagatik —etxebizitzarik ez izatea—, bien artean bereizketa esanguratsua dago, eta horrek garrantzi berezia hartuko du egoera horretan dauden pertsonei arreta emateko ereduak aztertzean:

• Etxegabetasuna terminoa tradizio kultural anglosaxoitik dator (homelessness), eta duela gutxi hasi da EBko herrialdeetan erabiltzen, etxerik gabeko pertsonei arreta emateko eredu berri baten ezarpen progresiboak bultzatuta: housing first delakoa. Adiera horrekin, taldearen pertzepzioa haien baldintza erabakigarri komunean jartzen da —etxebizitza eza—, eta hura ematea lehenesten da erantzun gisa.
• Bizitegi-bazterketa terminoa esperientzian bertan sakontzetik dator, etxerik gabeko pertsonen errealitatea zehazten duen baldintza estrukturala identifikatu nahian, hura laguntzen duten inguruabar pertsonalez harago. Adiera horrekin, taldearen pertzepzioa muturreko gizarte-bazterketa baten emaitza izatean jartzen da, eta haien egoerari erantzuteko, hura orekatuko duen gizarteratze-prozesu bat sustatzea lehenesten da. Etxebizitza berreskuratzea prozesu horren azken helburutzat planteatzen da.

Hasieratik azpimarratu behar da etxegabetasuna eta bizitegi-bazterketa ez direla etxerik gabeko pertsonen errealitateari eta haren trataera posibleari buruzko bi ikuskera baztertzaile, baizik eta bi ikuspegi osagarriren adierazle gisa hartu behar direla. Etxegabetasunarekin, batez ere, etxebizitza eza egiaztatzen da, eta hura estali beharra, egoera horretan dauden pertsonen gizarte-susperraldirako baldintza beharrezko gisa; bizitegi-bazterketarekin, batez ere, etxebizitza gabezia horren oinarrian dagoen baldintza estrukturala adierazten da, eta haien gizarteratzea bermatu beharra, etxebizitza berreskuratzeko eta mantentzeko bide gisa.

Aurretiko bereizketa horren irismenaz eta haren premisa teorikoei eta ondorio pragmatikoei buruzko eztabaidaz harago, etxerik gabeko pertsonen taldea mugatzeko, European Observatory on Homelessness-ek (ETHOS) emandako definiziotik abiatu ohi da: «ostatu egoki bat —haien egoera pertsonalera egokitua, iraunkorra eta bizikidetza-esparru egonkorra ematen duena— eskuratu edo mantendu ezin duten pertsona guztiak, arrazoi ekonomikoengatik edo beste oztopo sozial batzuengatik, edo bizitza autonomoa egiteko zailtasun pertsonalak dituztelako». Eta ETHOSek formulatutako tipologian definitutako lau kategorien aitorpenetik. Bizitegi-bazterketa (edo etxegabetasuna) intentsitate eta forma desberdinetan islatzen dela jakinik, FEANTSAk (The European Federation of National Organisations Working with the Homeless) planteatzen du etxebizitza bat eskuratzeko eta izateko hiru dimentsio hartu behar direla kontuan:

• Fisikoa: pertsonaren/familiaren gune propio eta esklusibo gisa ulertua.
• Soziala: gizarte-harremanak garatzeko eta haiez gozatzeko pribatutasun-gunea.
• Juridikoa: jabetza-titulu bat edo errentamendu-kontratu bat izatea.

Dimentsio horien eragin desberdinaren haztapenetik ateratzen dira ETHOSek definitutako bizitegi-bazterketaren lau kategoriak, honela laburbil ditzakegunak:

• «Teilatu gabeko» pertsonak. Kalean lo egiten dute, ateri, edo gaueko babesleku inprobisatuetan, edo behin-behinean aterpetxeetara, pentsio merkeetara edo egonaldi laburreko ostatuetara joaten dira.
• «Etxebizitza gabeko» pertsonak. Behin-behinekotasun-araubidean hartuta daude aterpetxe, zentro edo ostatu publiko edo pribaturen batean; zentro komunetan zein esklusiboetan, zentro orokorretan zein espezifikoetan.
• «Etxebizitza segurugabea» duten pertsonak. Behin-behinean senide, ezagun, bizilagun edo lagunekin bizi dira, alokairu bat ordaintzeko baliabiderik ez dutelako. Kategoria honetan sartzen dira, halaber, etxebizitza-alternatibarik gabe etxegabetu dituztenak edo tentsio psikologiko edo indarkeria-mehatxu egoera berezian daudenak.
• «Etxebizitza desegokia» duten pertsonak. Etxe mugikorrean / karabanan, txabolan, okupatutako pisu edo eraikinetan edo bizigarritasun-elementu minimorik ez duten ostatuetan bizi dira, edo muturreko pilaketa jasaten dute.

4.2. Zenbait datu

FOESSA 2021 txostenaren arabera, bizitegi-bazterketa handitu egin da Espainian azken hiru urteetan, eta 2021ean bost etxetik bati eragitera iritsi zen. Osasungarritasun ezeko, pilaketa larriko edo oso ingurune degradatuan (getoa, osasungaitza, ur falta, usainak, zikinkeria, sarbiderik eza) bizi diren etxeen ehunekoa % 80 baino gehiago handitu zen, pandemiaren leherketaren erdian eta mugikortasun-murrizketa zorrotzenekin. Horri gehitu behar zaio etxebizitza-kostuei lotutako estres ekonomiko handia jasan duten etxeen ehunekoaren igoera —diru-sarreren ehuneko gisa neurtuta—, 2021ean guztizkoaren ia % 15 izatera iritsi arte.

Bizitegi-bazterketaren intzidentzia handi horrek eskatzen du jakitea zein biztanle-kategoria diren kaltetuenak, edo, bestela esanda, zein gizarte-talde dauden diskriminatuta bizitegi-baliabide seguru bat eskuratzeari dagokionez. Etxeen profil sozioekonomikoari erreparatzen badiogu bizitegi-bazterketaren mailaren arabera, ikusten da 2021ean «mantentzaile nagusia 45 urtetik beherakoa den, batxilergotik beherako ikasketak dituen, enplegua bilatzen duen, langabeak eta/edo 25 urtetik beherakoak etxean dituen etxeek, bost kide edo gehiagoko familiek osatutakoek, zenbait familia-gune elkarrekin bizi direnek, auzo degradatu edo marjinaletan bizi direnek edo mantentzaile nagusia atzerritarra edo emakumea dutenek biltzen dituztela bizitegi-bazterketa maila handienak» (FOESSA, 2012, 503. or.).

SIISek argitaratutako azterlanaren arabera (2020), 2020ko maiatzaren hasieran 2.797 pertsona «etxerik gabe» aurkitu ziren Euskadin: % 12,5 (372) Araban, % 53 (1.468) Bizkaian eta % 34 (957) Gipuzkoan. Pertsonen zenbaketa pandemia garaian egin zen, eta kalean, ohiko aterpetxeetan eta, salbuespenez, pandemiarako gaitutako ekipamenduetan aurkitutako pertsonak dira. Pertsonen kopuruak gora egin duela ikusten da, ziurrenik, alde batetik, «etxerik gabeko» pertsonen kopurua benetan handitu delako, baina baita orain arte ohiko zenbaketetan jasotzen ez ziren egoerak azaleratu direlako ere, gehienak konfinatuta zeudelako aurkitu baitira.

SIISen azterlanak talde horren zenbait ezaugarri erakusten dizkigu:

• Teilatu gabeko gazteen kopurua nabarmen handitu da.
• Pertsonen % 64,7 atzerritarrak dira.
• % 9 baino ez dira emakumeak.
• Pertsonen % 42k dio gehienez urtebete daramala etxerik gabe.
• Hamar pertsonatik bi adingabeen harrera-zentro batean egon dira haurtzaroan eta/edo nerabezaroan.

4.3. Kausak

Badakigu etxegabetasunaren kausak askotarikoak direla. Europako Ekonomia eta Gizarte Lantaldearen irizpen batek bizitegi-bazterketa jasateko arriskuan eragina duten bost faktore-mota identifikatu zituen: estrukturalak, instituzionalak, harremanezkoak, pertsonalak eta diskriminazioarekin edo estatus juridikorik ezarekin lotutakoak (Sales i Campos, 2014).

SIISek EAEn egindako azterlanaren emaitzen azterketan sakontzean (2020), pertsonek berek beren egoerara eraman dituzten kausei edo faktoreei buruzko galderari ematen dizkioten erantzunak aurkitzen ditugu. Kontsultatutako pertsonek aipatzen dituzten etxegabetasunaren kausa eragile nagusiak honako hauekin lotuta daude:

• baliabide ekonomikorik eza (% 45);
• administrazio-egoera irregular bati lotutako arazoak, kasu gehienetan lan-aukerak galtzearekin lotuta (% 28);
• familia-gatazkak eta bikote-hausturak (% 22);
• lan-arazoak, langabeziarekin edo lan-prekarietatearekin lotuta (% 20);
• eta hainbat substantziaren mendekotasun-arazoak (% 14).

Laneratze-arazoak eta gutxieneko baliabide ekonomikorik eza egongo lirateke etxegabetasun-egoeren hirutik biren atzean. Horien ondoren aipatu behar dira harremanezko eta izaera pertsonaleko kausak, ia hamar pertsonatik hiruri eragingo lieketenak; eta, azkenik, izaera instituzionaleko kausak, neurri handi batean instituzio bat uzteari lotuak (gehienbat babes-zentroak, gazte migratzaileen kasuan) eta familia-laguntzarik ezari (% 5).

4.4. Bizitegi-bazterketaren eta etxegabetasunaren ondorioak

FEANTSAren arabera, etxegabetasun-egoera bizitzeak ondorio larriak eragiten ditu hura jasaten duten pertsonen bizitzan. Pertsonak gaua espazio publikoan igarotzera behartuta daudenean, lehenik eta behin eguraldi txarraren mende geratzen dira. Era berean, ez dute gune intimo eta segururik atseden hartzeko, sukaldatzeko eta behar fisiologikoak asetzeko. Pertsona batek gune propiorik ez duenean, etengabe egoten da kanpoko begiradaren eta iritziaren mende, askotan estigmatizatzailea dena, eta, ezinbestean, bide publikoan zenbait jarduera edo ekintza debekatzen dituzten udal-ordenantzak urratzea dakar (adibidez, behar fisiologikoak asetzea). Era berean, arrisku handiagoa dago hitzezko indarkeria, indarkeria fisikoa eta sexuala eta lapurretak jasateko. Egoera hori bereziki larriagotzen da emakumea izanez gero. Etxe egonkor bat ez izateak asko zailtzen du bizi-proiektu bat hastea edo aurrera eramatea, susperraldi pertsonalak, lanak, familiak eta gizarte-sareak lekua izan dezaten. Buruko osasunari dagokionez, INEren datuen arabera (2022), etxerik gabeko pertsonen % 59k kalte psikiko garrantzitsuak ditu, eta FACIAM Sareak % 66,9ra igotzen du ehunekoa. Osotasun fisikoari dagokionez, badakigu etxerik gabeko pertsonen bizi-itxaropena 15-30 urte inguru murrizten dela biztanleria orokorrarekin alderatuta.

SIISen aipatutako azterlanean (2020) inkestatutako etxerik gabeko pertsonek honako hau adierazi zuten:

• Inoiz kalean lo egin duten hamar pertsonatik sei lapurreta edo eraso motaren baten biktima izan direla.
• Hiru pertsonatik bat muturreko prekarietate ekonomikoko egoeran dagoela. Egoera horretan dauden pertsona guztien % 75 gizonezko atzerritarrak dira.
• Osasun-arrail handia dagoela bizitegi-bazterketa larriak eragindako pertsonen eta biztanleria orokorraren artean; % 34 eta % 42 inguruk erdipurdikotzat, txartzat edo oso txartzat jotzen du bere osasuna, eta hamarretik zortzik baino ez dute adierazten arazo horietarako tratamendu medikoren bat jasotzen dutela.

5. Justiziaren etikaren ekarpena etxerik gabeko pertsonen egoerari

5.1. FACIAMen txostenetik (2022) hartutako zenbait testigantza. Más allá de la vivienda. Relaciones sociales y sinhogarismo

FACIAMen txostenak bizitegi-bazterketaren eta etxegabetasunaren heldupeneko harreman-alderdiak aztertzen ditu; izan ere, buruko osasunari lotutako gaiekin batera, gizarte-bazterketaren muturreko forma horren elementu definitzailea da, isolamenduak, bakardadeak eta gizarte-sare urriek ezaugarritzen dutena, etxerik gabeko pertsonek berek ere adierazten duten bezala:

(…) Alde batetik bestera baztertuta gaude… ez? Alde batetik bestera, ez dago esateko modurik… «tira, bila dezagun norbait hemendik ateratzen lagunduko digunik». (Natalia)

Jar zaitez egoera honetan, ados? Kalean zoaz, laguntza eskatzen duzu, eta laguntza eta laguntza eta… inor ez. Eta zin dagizut, e, ez bizilagunek, ez udaltzaingoak, ez poliziak, ez guardia zibilak, ezta 112k ere, hamar bat aldiz deitu nuen eta… tira, Ama Birjinak deituko balu bezala (…). Esaten duzu, jada ez da gau hartan lehertu nintzelako. Jada ez da sentitzen zarelako… hau da, azkenean esaten duzu, benetan hau da nire herrialdea? Benetan hogeita hamar urte daramatzat hemen kotizatzen? Benetan? Eta oso gaizki sentitu nintzen, oso gaizki sentitu nintzen horregatik. Okerrago. Oso gaizki, oso gaizki, oso gaizki, oso gaizki, oso gaizki, oso gaizki horregatik, zin dagizut. (Beni)

Ez dezagun geure burua engainatu, honek ez dio inori axola, hau da… esan dizudan bezala. Zikinkeria gara eta… nork begiratzen dio kalean botata dagoen bati, usain txarra duenari… zikin dagoenari… inork ez. (Alonso)

Haien testigantzek gordintasun osoz islatzen eta deskribatzen dute bazterketaren funtsezko arrazoia, nagusia: komunitateak duintasuna ez aitortzea, azkenean haiek jasaten dituzten bazterketa- eta diskriminazio-egoera larriak sortzen dituena. Pertsona baliotsutzat hartua izatea «ez merezi izatea» da, baliotsuak izateagatik «merezi ditugun» ondasun berberez gozatzeko eskubiderik ez izatearen arrazoia. Injustizia eta tratu txarra duintasun berdina ez aintzat hartzetik sortzen dira, isolamenduan amaitzen den aintzat hartze ezak eta ikusezintasunak erakusten duten bezala.

5.2. Injustizia abiapuntu gisa

Natalia, Beni eta Alonsoren errealitatera hurbiltzeak hunkitu egiten gaitu etikoki gaitu garenok. Gure konbikzioak, sufrimenduak eragiten digulako emozioz beteak, hasieran «injustiziaren zentzu» gisa adierazten dira: «Ez dago eskubiderik!» (Mate, 2011).

Hala ere, bizi duten egoera ez da pertsona zehatzei egotz dakiekeen injustizia bat (nahiz eta injustizia estrukturalek ezinbestean barne hartzen dituzten jarduera pertsonal bidegabeak), baizik eta egungo egoera eragin duten egoerak gertatzen joan ziren une zehatzetan laguntzarik ez egotearen ondorioa, ikusi dugun bezala. Egitura politiko eta administratibo diskriminatzaileek, zailtasun pertsonalak eta sozialak dituzten pertsonak kanporatzen dituzten gizarte-ongizateko sistemek eta pertsonekiko konpromisorik gabeko erabaki profesionalek sortutako injustizia-kate hori da etxerik gabeko pertsonek bizi duten sufrimendu- eta bazterketa-egoeraren kausa.

«Aporofobia» —Adela Cortina filosofoak 1995ean sortutako neologismoa, «pobrearekiko, babesgabearekiko —itxuraz behintzat trukean ezer onik itzul ezin duenarekiko— arbuioa, higuina, beldurra eta mespretxua» adierazteko— da injustizia horren forma nagusia. «Aporofobia» eguneroko bizitzan oso ezaguna den jarrera bikoitz batean agertzen da: lehenik, egoera hobean daudenen alde egiteko joera, haiengandik onuraren bat lor daitekeelako; eta, bigarrenik, kalteberenak ez ikusiarena egiteko joera, inolako abantailarik eskain dezaketela ez dirudielako.

Baina, Adela Cortinaren arabera, «aporofobia» klasismoa baino sakonagoa da, kalteberatasun-egoera orokorrean dagoenarekiko arbuioa baitakar, eta, beraz, bizitegi-berdintasunerantz aurrera egiteko plan eta politikei laguntzarik ez ematea. Adela Cortinak dio patologia sozial horren jatorria elkarrekikotasun-itxaropenean dagoela. Azaltzen du gizarte kontraktualistetan bizi garela, non lankidetza trukearen printzipioan oinarritzen den. Eskema horrek kanpoan uzten ditu probetxurik atera ezin zaien subjektuak, eta, susmatzen denez, arazoak ekar ditzaketenak. Pobrea, baztertua, kaltebera ez da truke-joko horretan sartzen, ez baitirudi trukean ezer onik eskaintzeko duenik, ezta zeharka ere.

Gorroto-diskurtso aporofoboa oharkabean pasatzen da neurri batean, askotan beste gizarte-bazterketa forma batzuekin gainjartzen eta elkarreragiten duelako, hala nola arrazakeriarekin, xenofobiarekin, LGTBIfobiarekin edo sexismoarekin. Beste zapalkuntza- edo diskriminazio-kategoria sozial batzuekin bat egiteak —arraza, generoa edo sexu-orientazioa, esaterako— zaildu egiten du zenbait gorroto-diskurtso aporofobotzat sailkatzea. Gainera, marjinaltasunak eta botere sozial eta komunikatiborik ezak, pobreziari datxezkionak, zaildu egiten dute diskurtso aporofoboa aldarrikatzea eta salatzea.

Baina egia da diskurtso aporofoboaren adibide ugari daudela. Hori da pobrezia kriminalizatzen duten zenbait diskurtso politikoren kasua (zabor-edukiontzietatik janaria biltzeagatik zigorrak ezartzeko zentzugabekeriaraino iritsiz, edo espazio publikoetan egotea debekatuz…), edo gizarte-laguntzak demonizatzen saiatzen direnena, haien gainean iruzurraren itzal iraunkorra interesatuki jarriz. Pobrea epaitzen da, haren bizitza eta erabakiak epaitzen dira, eta azkenean epai apelaezina ematen da: ez du gose nahikorik pasatzen, oraindik bere bizitzako zenbait alderdiz gozatzen du eta, beraz, ez du merezi ongizate-estatuak babestea.

Pobrezia-egoeran dagoen pertsonari mendekotasunak, buruko gaixotasunek eta mendekotasun-arazoek dakartzaten estigma eta iritzi moralak egozten zaizkio. Jokabide delitugileekin lotzen da, eta segurtasunerako eta bizikidetzarako mehatxu gisa ezaugarritzen da. Gainera, pertsonen identitatea «eskale» edo «alderrai» kategoriara murrizten da, giza duintasunarekiko errespetua ahaztuta. Gero eta zorrotzagoak diren zibismo-ordenantzek segurtasun-indarrak legitimatzen dituzte teilatu gabeko pertsonak interes pribatuentzat erakargarriak diren lekuetatik kanporatzeko. Zibismoa kaleak «garbitzeko» aitzakia bihurtu da.

«Etxerik gabeko» pertsonek jasaten duten injustiziaren inguruko egoerak eta hartzen diren erabakiek giza komunitate gisa dagozkigu. Horregatik, eskatzen den jarduerak egoera horiek eragiten dituzten injustiziak egiaztatu eta haiei erantzungo dien justizia-proposamen bat eraikitzea eskatzen digu.

5.3. Zenbait proposamen nahikoak ez direnak

Jarraian, laburki, etxerik gabeko pertsonen egoerari erantzuteko zenbait proposamen aurkezten ditut, nire ustez nahikoak ez direnak.

Lehen proposamen-saiakera bat da, giza elkartasunaren eta elkarri laguntzearen eskakizun gisa, laguntza humanitarioko programak ezartzea etxebizitza bezalako oinarrizko ondasunik gabeko bizi-baldintzetan dauden gizakientzat. Proposamen horretan, justizia globala dohaintzaren logikak gobernatzen du, sufrimendua gutxitzeko estatu eta/edo herritar «onginahien» erantzukizunari dei egiten diona, baina planteamendu horretan ez dago interesik pobrezia-egoeraren, buruko gaixotasuna duten pertsonei osasun-arretan egiten zaien diskriminazioaren edo pertsona migratzaileei gizarte-zerbitzuetan egiten zaienaren kausez arduratzeko…

Bigarren proposamen batek justizia definituko luke pertsona bakoitzak bizitza duin baterako beharrezko ondasunetatik «nahikoa» duen egoera gisa, oinarrizko behar eta gaitasunen zerrenda bat asetzeak definitzen duena, estandar «absolutuen» arabera; adibidez, gizarte-zerbitzuen ostatuetan nahikoa plaza, inork kalean bizi behar ez izateko, nahi ez badu. Proposamen horrek, laguntza-izaerakoak eta, jakina, larrialdi- edo premia-egoeretan beharrezkoak, ez du planteatzen marjinazioa eta gizarte-bazterketa sortu dituen injustizia estrukturala desagerrarazteko ekintzarik, ezta haiek eragindako kaltea konpontzeko proposamen eraginkor eta baliabidedunik eskatzen ere. Birbanaketa-politikek haien egoera hobetzen saiatzen dira ongintzazko instituzio alternatiboak sortuz, baina hara daramaten egitura soziopolitikoa eta ekonomikoa aldatu gabe.

Hirugarren proposamen bat etxerik gabeko pertsonen giza eskubideak errespetatzea eskatzen duen justiziaren esparru arauemailean kokatzen da. Giza eskubide unibertsalak gizakien oinarrizko beharrak —biziraupena, esaterako— estalita daudela bermatzean oinarritzen dira, giza behar «naturalaren» egitate ukaezin batean oinarrituta. Instituzio legitimoak eta aginte nahikoa dituzten testuinguru nazionaletan soilik eska eta ase daitezke eskubide horiek segurtasunez. Hemen kokatuko litzateke gure etxebizitza-legea, Rawlsen justizia liberalaren ereduari jarraituz. Hala ere, justizia-eredu horrek ahaztu egiten du errealitate enpirikoaren zati handi bat: pertsonek etxebizitza bat berdintasun-baldintzetan eskuratzen dutela suposatuta ere, ez haien bakardadea, ez haien estimu falta, ez eskubideak dituzten herritartzat ez hartuak izatearen esperientzia ez dira aldatuko. Proposamen hori ere ez da nahikoa izango, nire ustez, ez badu kontuan hartzen pertsona bakoitza justiziaren eragile autonomotzat hartzea, hau da, herritar berdintzat, bere komunitatean erakunde politikoen eraikuntzan parte hartzen duena. Horretarako, jakina, desberdintasun-egoera gaindituz garapen autonomoa eta bizitza sozialerako gaitasunak erraztuko dituzten baliabideak eta laguntzak behar dira.

5.4. Etxerik gabeko pertsonen duintasunaren aitorpenarekin bat datorren justizia-proposamen bat

Justiziaren teoria bat, lehenik eta behin, injustiziaren statu quoaren teoria kritikoa izango da, etxerik gabeko pertsonen egungo egoera eta haren erantzule diren faktoreak abiapuntutzat hartuko dituena eta egoera hori injustizia-egoera gisa deskribatuko duena, eta ez pobrezia-egoera gisa (hori ere bada ere). Kontua ez da soilik etxerik gabeko pertsonak pobreak direla eta merkatuan etxebizitza bat eskuratzeko behar diren baliabiderik ez dutela, baizik eta baliabide horiek kentzen zaizkiela, dela ondasun komunak eskuratzeko zailtasunagatik (buruko osasunerako sarbidea, administrazio publikoen programa telematikoetarako sarbiderik eza, laguntzarik ez badute beren eskubideak ezagutzeko eta eskatzeko gaitasunik eza…), dela benetako diskriminazioagatik, batez ere aporofobiagatik, baina baita arrazakeriagatik, gaitasunkeriagatik, etab.

Egiaztapen horrek bigarren maila bat oinarritzen du, egoera hori aldatzeko eskakizunean ezarria: ekitate ekonomikoaren eta ondasunen banaketa bidezkoaren eskakizunekin. Injustizia birbanaketa-politiken bidez arintzea, humanitarioak zein berdinzaleak izan, ona da, baina ez da nahikoa, ez baitu injustizia-egoera aldatzen, hura sortzen duen egitura edo egitura diskriminatzaileak ukitu gabe uzten dituelako. Horrela, justizia-betebehar bihurtzen da aldaketa estruktural eta iraunkor bat, neurri sozioedukatiboekin eta etxerik gabeko pertsonak herritar bihurtuko dituzten gizarte-aukerekin osatua, hau da, justiziaren eragile bihurtuko dituena, eta ez soilik justiziaren «hartzaile». Aukera-berdintasunaren eskakizun aldarrikatua ere, erabakigarriki, eraldaketa horretatik igarotzen da; haren azken helburua ez da subjektuaren pobrezia arintzea soilik, baizik eta berdintasun-baldintzetan gizarteratzea.

Eredu horretan, justizia bere zentzu betean giza eskubide, eskubide zibil, politiko eta sozialen multzoa gauzatzea eta haietaz gozatzea izango litzateke. Oinarri horretatik, zenbait eredu garatu dira, nire ustez oso egokiak etxerik gabeko pertsonen duintasuna aitortzeko:

• Justiziaren lehen garapen teorikoa, eskubideak gauzatzea ahalbidetzen duten aukera eta testuinguru-baldintza gisa ulertuta, gaitasunen ikuspegia da, besteak beste Amartya Senek (2000) garatua —Ekonomiako Nobel saria 1998an, pentsamendu ekonomikoaren dimentsio etikoarekiko kezkagatik— eta Martha Nussbaum filosofo estatubatuarrak (2012). Ikuspegi horren arabera, bizitegi-bazterketan dauden pertsonei tratu bidezkoa emateak haien barne- eta kanpo-gaitasunak sustatzea eskatzen du. Gaitasun bat ez da pertsona batek egiten duena, duen funtzionamendu soziala edo dena (etxerik gabeko pertsona), baizik eta pertsona batek egin edo izan dezakeena, bere betebeharrak betetzeko eta bere eskubideez gozatzeko laguntzak (gaikuntzak, Nussbaumen terminologiaren arabera) baditu.
• Bigarren garapena funtzionamendu seguruen ikuspegia da, Filosofia politikotik Jonathan Wolffek eta Avner de-Shalitek garatua (Wolff eta de-Shalit, 2007). «Etxegabetasuna» desabantaila soziala da, eta, beraz, gizarte-justiziako arazo bat. Desabantaila soziala dago pertsona batek modu seguruan funtzionatzeko benetako aukera gutxi dituenean, hiru faktore hauetakoren bat falta delako: barne-baliabideak —barne-gaitasunen baliokideak—, kanpo-baliabideak —edo kanpo-baldintzak— eta esparru edo egitura soziala. Funtzionamendu seguruen ikuspegiaren bi ekarpen nagusi daude. Lehenik, benetako gaitasunak ez direla noizbehinka soilik bermatu behar, baizik eta modu iraunkorrean (beraz, etxebizitza segurua, eta ez denbora eta plaza baten mende dagoen behin-behinekoa). Bigarrenik, inguruneari ematen dion garrantzia, estatusaren hobekuntza deritzonean azpimarratuz, hemen «kalteberatasun sozial larria» duten pertsonen gizarte-posizio gisa ulertuta. Esku-hartze etiko eta juridikoaren helburua ez dira neurri konpentsatzaileak, hobekuntza indibidualak edo pertsonalak edo baliabideak, baizik eta hori guztia nola bihurtzen den gizarteratze eta gizarte-parte-hartze.
• Azkenik, aitorpenaren teoriak dira hirugarren zutabea (Ricoeur, 2005; Honneth, 2009). Aitorpenak zenbait dimentsio ditu, eta orain subjektuen arteko aitorpena interesatzen zaigu: etxerik gabeko pertsonak «ikusezintasunetik» eta mespretxutik atera behar du, eta pertsona gisa aitortua izan behar du gainerako pertsonekin duen elkarreraginean. Aitorpen horrek, Honnethen ustez, hiru eredu ditu: maitasuna, zuzenbidea eta elkartasuna. «Aitorpen-eredu horiek, haien forma zehatza edozein dela ere, pixkanaka antolatuta dauden gizarte-ingurune bateko partaide denean, norbanakoa bere buruari erreferentzia egin diezaioke konfiantzaren, autoerrespetuaren eta autoestimuaren forma positiboetan» (Honneth, 2009, 30. or.). Aitorpen hori bidezkoa izango da baldin eta soilik parte-hartzearen ekitatearekin edo parte-hartze parekidetasunarekin batera badator. Eskakizun arauemailea da pertsona ez dela soilik pertsona gisa aitortzen, baizik eta pertsona gisa jarduten duela, baliozkotasunez eta gizarte-eremuan balioa emanez. Horrela indartzen dira etxerik gabeko pertsonen parte-hartzea, ordezkaritza eta gizarte-kidetasuna, argudiatze- eta deliberazio-prozesu publikoetan esku hartuz gizartearen partaide gisa aurkezten baitira, komunitate deliberatibo gisa, eskubideen ereduaren oinarrian dagoen nozioa.

Ez da zaila herritarrak konbentzitzea teilatu gabeko pertsonak ezkutatu, lekualdatu edo desagerrarazi «behar» direla. Eta bakardadean lotsatuta, inor ezin da borroka politikoaren subjektu bihurtu. Isolamendua haustea etxegabetasunaren aurkako borroka politizatzetik igarotzen da, etxerik gabeko pertsonei ematen zaien ezinbesteko laguntzaren zati bat eragin politiko eta sozial bihurtuz, kaltetutako pertsonak eta herritarrak oro har protagonista direla. Ildo horretan, ez da kasualitatea hauteskundeetako abstentzio-maila handiena errenta txikieneko auzoetan gertatzea. Manuel Trujillo eta Braulio Gómez soziologoek FOESSA Fundaziorako 2019an egindako txosten baten arabera, muturreko abstentzioa auzo periferikoetan biltzen da, non % 25etik gorako botorik ez duten hauteskunde-sekzioak dauden. Gizarte-bazterketa handiena dagoen eremuetan, biztanleriaren % 22k onartzen du ez duela inoiz botoa ematen hauteskundeetan. Aldiz, eremu oparoenetan eta normalizatuenetan, inork ez du onartzen inoiz botorik ematen ez duenik. Eremu aberatsenetan, % 74k beti ematen du botoa; pobreenetan, berriz, inskribatuen erdia baino ez da hautestontzietara hurbiltzen.

6. Housing First metodologia. Etxerik gabeko pertsonen ongizatean dituen ondorioen ebaluazioa

Housing First esku-hartze sozialeko metodologia bat da, arreta-eredu tradizionalarekin hausten duena eta etxegabetasun-egoeran dauden pertsonei etxebizitza indibidual, egonkor eta independente bat ematen diena. Housing First eredua 1990eko hamarkadaren hasieran garatu zuen Pathways to Housing erakundeak, zailtasun bereziko egoeran dauden etxerik gabeko pertsonei arreta emateko, «eskailera» bidezko arreta-sistema tradizionalek (Staircase System edo linear residential treatment izenekoek) erantzunik eman ezin zietenei, hain zuzen ere buru-nahasmenduak edo mendekotasun-arazoak dituzten etxerik gabeko pertsonei (Tsemberis, 2012). Eskailera bidezko arreta-ereduan, pertsonek urratsak gainditu behar zituzten pixkanaka: kaletik aterpetxe batera, aterpetxetik aldi baterako ostatu batera eta, azken maila gisa, etxebizitza iraunkor batera. Prozesu luze horretan, pertsonen ehuneko handi bat kalera itzultzen zen. Housing Firstek eredu horri buelta ematen dio eta etxebizitzatik hasten da.

Sam Tsemberisek, Housing First ereduaren egile eta bultzatzaile nagusiak, ereduaren oinarrizko printzipiotzat hartzen ditu, etxebizitza oinarrizko giza eskubide gisa aitortzeaz gain, honako hauek:

• Errespetua, hurbiltasuna eta errukia pertsona guztiekiko.
• Pertsona erabiltzaileekin batera lan egiteko konpromisoa, behar duten denbora guztian.
• Ostatua etxebizitza sakabanatu eta independenteetan.
• Etxebizitza- eta tratamendu-zerbitzuak bereiztea, etxebizitzarako sarbidea eskubidetzat jotzen baita, eta mendekotasunen edo buruko osasuneko arazo posibleen tratamendua aukera pertsonaltzat.
• Aukeratzea eta autodeterminazioa.
• Susperraldirako eta kalteak murrizteko orientazioa.

Aurrez esandakoagatik, esan liteke Housing First ereduak jasotzen duela, edo hurbiltzen dela, etxegabetasun-egoeran dauden pertsonei arreta emateko ikuskera batera, haien herritartasun-eskubideen aitorpenetik abiatzen dena eta etxebizitzarako eskubidearen exijigarritasunetik hurbil dagoen ikuspegi batekin lotura duena; hau da, «teilaturako eskubidea» bermatzea, helburuak betetzearen mende jarri gabe, ezta esku-hartze bati heltzeko beharraren mende ere (EAPN, 2013, 14. or.).

2014an, RAIS Fundazioak, Espainian lehen aldiz, Hábitat izeneko programa pilotu bat abiarazi zuen, Housing First ereduaren jarraibideei atxikia, jatorrizko ereduarekiko ildo leialenean. Hábitat programa bereziki zuzenduta dago beren bazterketa-prozesuaren konplexutasunagatik Staircase System izeneko arreta-sistema tradizionaletatik («eskailera» bidezko sistemetatik) kanpo geratu ohi diren etxegabetasun-egoerako pertsonei. Zehazki, Hábitaten erabiltzaileek lau irizpide hauek bete behar dituzte:

• 18 urtetik gorakoak izatea.
• Une honetan etxegabetasun-egoeran egotea (roofless), hala jotzen direlarik espazio publiko edo kanpoko batean daudenak (ETHOSen 1. kategoria) edo larrialdiko harrera-zentroetan daudenak (ETHOSen 2. kategoria).
• Egoera horretan ibilbide luzea izatea, hala jotzen delarik: a) urtebete baino gehiago daramatela etengabe espazio publikoetan eta/edo larrialdiko harrera-zentroetan gaua igarotzen (ETHOSen 1. eta 2. kategoriak); b) gutxienez hiru urte daramatzatela egungo egoeran (ETHOSen 1. edo 2. kategoria) eta/edo etxerik gabeko pertsonentzako harrera-zentroetan (ETHOSen 3. kategoria).
• Etxegabetasun-egoerari gehitutako buruko osasuneko, mendekotasuneko eta/edo desgaitasuneko arazoren bat izatea.

Ondorioz, Hábitaten etxebizitzetako erabiltzaileek buru-nahasmenduak eta/edo mendekotasun-nahasmenduak eta/edo desgaitasuna dituzte, kalean edo larrialdi-baliabideetan egondako historia luzeaz gain. Hábitatek (RAIS Fundazioa, 2015) etxebizitza indibidual baterako berehalako sarbide baldintzagabea ematen die, pertsonak behar dituen laguntzen eskaintzarekin. Laguntzen eskaintzak borondatezkotasuna dakar pertsonaren aldetik, eta inola ere ezin da etxebizitzan jarraitzea errehabilitazio- edo gizarteratze-prozesuetan parte hartzeko betebeharrarekin eskatu edo lotu.

Zalantzarik gabe, hautatutako taldean buruko osasuneko arazoak/gaixotasunak dituzten pertsonekiko diskriminazio positiboa egotea, ikuspegi etikotik, justizia-kontua da etxebizitzarako eskubideari dagokionez, nahiz eta «etxegabetasuna» sortzen duen injustiziaren kausei heltzen ez dien eta pertsonen autonomia moralaren garapenerako hezkuntza-esku-hartzeak modu sistematizatuan planteatzen ez dituen, herritartasunerako gure justizia-ereduan proposatu dugun bezala.

Espainian eredu horri buruz egindako lehen ebaluazioak, Madrilgo Unibertsitate Konplutentseak egindakoak eta Europa mailan osatuenak, erakutsi du etxegabetasunaren arazoa murrizteko irtenbide efiziente eta eraginkorra dela.

Programaren arrakastaren adierazle nagusia, nazioartean ezartzen den bezala, ostatuari eusteko mailarekin lotuta dago, eta Espainiaren kasuan % 96koa da. Hau da, etxebizitza bat eskuratzen duten pertsona ia guztiek bertan jarraitzen dute 18 hilabeteren ondoren.

Ebaluazioak erakusten du Housing Firstek lortzen duela pertsonei ostatu egonkor eta segurua ematea ingurune komunitarioetako etxebizitza normalizatuetan. Hobekuntza hori ez da gertatzen arreta-sistema tradizionalean artatutako pertsonen artean: haien erdiek kalea, larrialdiko harrera-zentro bat edo aterpetxe bat aipatzen zuten 18 hilabetera ohiko bizileku gisa. Aitzitik, Housing Firstek diseinatuta dagoen arazo nagusia konpontzen du: pertsonek kalean bizitzeari uztea eta etxe bat izatea. Sei hilabetera, bizitzarekiko gogobetetasunean hobekuntza nabarmena ikusten da jada, eta zoriontsuago eta gogobeteago agertzen dira beren intimitatearekin. Housing First etxebizitza bat duten pertsonek adierazten dute mina, bakardadea, antsietatea eta depresioa argi eta garbi gutxitu direla, eta babestuago sentitzen direla egoera diskriminatzaileen eta biktimizazio-egoeren aurrean. Datuek erakusten dute, 18 hilabetera, talde esperimentalaren % 41ek jada astero telefono bidezko harremana zuela senideren batekin.

Gainera, gizarteratze-mailei dagokienez, beste hobekuntza-adierazle batzuk ere badaude, hala nola honako hauek:

• Oinarrizko beharrak asetzeko arazoen murrizketa: hasierako elkarrizketaren aurreko zazpi egunetan, % 58,3k ez zuen behin ere jan, eta hori % 15era jaitsi zen 12 hilabete igaro ondoren. Gauza bera gertatu zen garbiketarekin, higiene pertsonala izateko erraztasunak handitu baitziren.
• Gizarte-zerbitzuen erabileraren murrizketa: 18 hilabete igarota, gizarte-zerbitzuen erabilera % 14tik % 3ra jaitsi zen. Horrek erakusten du zer abantaila dituen beste prestazio batzuk askatzeko orduan.
• Diru-sarreren igoera eta eskaleta-jardueraren murrizketa nabarmena.

Housing First ereduak Espainian abantailak ditu esparru ekonomikoan ere. Ebaluazioak erakusten du irtenbide horiek aterpetxeen edo ostatu kolektiboen antzeko kostua dutela plazako, baina prestazio askoz hobeak eskaintzen dizkietela erabiltzaileei ostatuaren egonkortasunari eta kalitateari eta arreta pertsonalizatuari dagokienez. Gainera, kostuak murrizteko joera du; haren alternatibek, berriz, handitu egiten dituzte.

7. Gizartearen, euskal administrazio publikoen eta gizarteratzearen eremuko erakunde eta profesionalen betebehar etikoak

Argi dago etxebizitza eskuratzeko aukeretan dagoen diskriminazio-egoera gizarte-desberdintasuna dela, eta desberdintasun hori eta haren kausak kontuan hartzen dituzten gizarte-politiken bidez landu behar dela. Euskadik badu Etxerik gabeko Pertsonentzako Euskal Estrategia bat (2018-2021), oraindik berritu ez dena, eta Arartekoak berak eskatu du haren jarraibideak betetzeko, bai eta administrazio publiko eskudunek hari atxikitzeko urratsak egiteko ere.

Ikuspegi etikotik, gizarte bidezko eta duin batean honako hau eska daiteke:

• Kalean bizi diren pertsonekiko errespetua bermatuko duten justizia-gutxienekoak. Aulki batean esertzeko, lo egiteko, jateko edo komun batera edo dutxa batera edozein ordutan, asteko zazpi egunetan, sartzeko eskubidea dira Ipar Amerikako hiru estatutako 125 erakunde eta herritar-plataformaz osatutako koalizio batek duela hilabete batzuk aurkeztu zuen Etxerik gabekoen Eskubideen Gutunak proposatzen dituen aldarrikapenetako batzuk. Proposamen hori etxerik gabeko pertsonen eguneroko bizitzari tradizionalki lotutako espazio publikoaren erabilerak zigortzen dituzten udal-ordenantza ugariei erantzuteko sortu da. Zibismoaren eta ordenaren izenean ugaritu diren debekuak, «eskaleen aurkako hirigintza-irtenbideekin» batera, hala nola apal okerrak, zubien azpiko gune hiletako zementuzko ziriak edo aulki publikoak aulkitxo indibidual bihurtzea.
• Gizarte-ongizateko politikak, prebentzioa, detekzioa eta esku-hartze eskudun eta kualifikatua bermatuko dituztenak, baliabide nahikoekin, etxegabetasun-esperientzia laburrena duten pertsonen (gazteak, batez ere) gizarteratzea eta pertsona kalteberenen birgizarteratzea eta zaintza ahalbidetzeko.
• Esku-hartze sozialeko zerbitzuak, bizitegi-bazterketa larrian dauden pertsonen eskubideetan oinarritutako esku-hartze ereduetatik antolatu eta kudeatuak, pertsonen kalte fisiko eta psikikoaren arriskuak ezabatuko dituzten eta gutxieneko pribatutasun- eta segurtasun-baldintzak bermatuko dituzten etxebizitza-baldintzekin (ostatu irisgarriak, geletan giltza, kalteak saihesteko babesa, bizileku berri bat izan arte jarraitzea, jokabideen erantzule ez diren pertsonek egindako jokabideengatiko kanporaketak ezabatzea, etab.).
• Laguntza- eta babes-proposamen pertsonalizatuak, pertsonengan zentratutako ereduetatik, zentzudun bizitzak ahalbidetuko dituztenak, bereiziak, bizitzea merezi dutenak, pertsona bakoitzaren identitatearekin bat datozelako eta erreferentziazko komunitate batean aitorpen- eta estimu-harremanak ahalbidetzen dituztelako.
• Egoitza-ostatu nagusien alternatiba diren proposamenak, desgaitasuna eta mendekotasuna duten pertsonek beren erreferentziazko komunitateetan jarraitu ahal izateko eska daitezkeen laguntzak emango dituztenak, etxez etxeko zaintzak eta laguntza pertsonala jasoz eta bizitza independenteko proiektuak aurrera eramanez.

FACIAMen txostenak (2022) dioen bezala, «etxebizitza giza eskubidearen mailara igo beharko litzatekeela ahaztu gabe, etxerik gabeko pertsonen errealitatea elkarren mendeko geruza anitzetan bilduta dago, eta modu sinergikoan landu behar dira. Buruko osasunak, mendekotasun-egoerek, desegituratze pertsonalak eta familiakoak, diru-sarrerarik ezak, lan-merkatuaren ahultasunak, jatorriak, adinak, generoak, bakardadeak eta isolamenduak, mendekotasunek, etab. kaleko bizitzetako kontakizun luzeak osatzen dituzte», eta etxegabetasunaren kausa estrukturalei helduko dieten eta beren komunitateen eraikuntzan jaso eta ekarpenak egiten dituzten eskubidedun herritar izatearen esperientzia ahalbidetuko duten prozesuak abiaraziko dituzten gizarte-justiziako proposamen politikoak eskatzen dituzte.